تبلیغات
وبلاگ تخصصی حقوق - مطالب حقوق بین الملل

شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه): یکی از اساسی ترین و مهم ترین تولیدات جوامع، تولید انسانی آن است و مواد اولیه این تولیدات کودکان هستند. بدیهی است که هیچ جامعه ای به قله های پیروزی و موفقیت و رشد در تمام زمینه ها نخواهد رسد، مگر اینکه تولید اساسی خود - که همان افراد جامعه خود هستند - را به خوبی رشد و پرورش دهد. لازمه یک تولید خوب و سالم وجود چارچوب های مناسب است. در این نوشتار بر آنیم تا قواعد و مقررات حقوق اسلامی و بین المللی را در این زمینه بررسی کنیم.

کودکان آسیب پذیرترین گروه جامعه انسانی باید از حمایت زیادی برخوردار باشند. امروزه میلیون ها کودک در سراسر جهان به دلیل بی سرپرستی، آوارگی های ناشی از جنگ و بلایای طبیعی، تغذیه نامناسب، آلودگی به انواع بیماری های خطرناک، اعتیاد والدین و مشکلات ناشی از طلاق، یا در شرایط دشواری به سر می برند یا در چنگال افراد پلید به انواع سوءاستفاده های انسانی مانند توزیع مواد مخدر، خودفروشی و کار اجباری تن می دهند و به تعبیری بهتر، حقوق آنها نقض می شود.

در جهان امروز اندیشه‌ی محترم شمردن حقوق كودك و نوجوان به عنوان اندیشه‌ی اساسی در تربیت آنها و حمایت و مساعدت همه جانبه در رشد فكری سلامت روحی و روانی آنها به شمار می رود.

مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن در مقاله ای عنوان کرده است: اسلام، بیش از مکتب های دیگر، برای کودکان، این گروه آسیب پذیر جامعه، حقوق قایل شده است زیرا با رعایت این حقوق، آینده کشور با وجود انسان های شایسته، تضمین خواهد شد.

پیامبر اكرم (ص) در این باره فرمودند: «اكرموا اولادكم و احسنوا آدابكم» فرزندانتان را گرامی بدارید و با آداب و روش پسندیده با آنها رفتار كنید.

بر اساس مقاله ای تحت عنوان «نگاهی به حقوق کودک در اسلام و کنوانسیون جهانی» در مجله طوبی، در کنوانسیون حقوق کودک، بیشترین مسوولیت در رعایت حقوق کودک بر دوش والدین نهاده شده است، چنان که در ماده 18 کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «بیشترین تلاش خود را برای تضمین به رسمیت شناختن این اصل که پدر و مادر کودک، مسوولیت مشترکی در زمینه رشد و پیشرفت کودک دارند، به عمل آورند. والدین یا قیم قانونی، مسوولیت عمده را در رشد و پیشرفت کودک به عهده دارند و اساسی ترین مساله آنها، (حفظ) منافع عالیه کودک است».

در آموزه های آسمانی اسلام نیز بیشترین مسوولیت در قبال کودک، بر دوش والدین است که به آن «حق الوَلَدِ عَلَی الوالِد» می گویند.

در بحث نگهداری و حضانت و رضاع قرآن كریم در سوره بقره آیه‌ی 233 می‌فرماید:

«وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَیْنِ كَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلاَ مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ أَوْلاَدَكُمْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ آتَیْتُم بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»

«و مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر دهند [این حكم] براى كسى است كه بخواهد دوران شیرخوارگى را تكمیل كند و خوراک و پوشاک آنها [=مادران] به طور شایسته بر عهده پدر است هیچ كس جز به قدر وسعش مكلف نمى‏شود هیچ مادرى نباید به سبب فرزندش زیان ببیند و هیچ پدرى [نیز] نباید به خاطر فرزندش [ضرر ببیند] و مانند همین [احكام] بر عهده وارث [نیز] هست پس اگر [پدر و مادر] بخواهند با رضایت و صوابدید یكدیگر كودک را از شیر بازگیرند گناهى بر آن دو نیست و اگر خواستید براى فرزندان خود دایه بگیرید بر شما گناهى نیست به شرط آنكه چیزى را كه پرداخت آن را به عهده گرفته‏اید به طور شایسته بپردازید و از خدا پروا كنید و بدانید كه خداوند به آنچه انجام مى‏دهید بیناست» (ترجمه ی فولادوند)

در بخش دیگری از همان مقاله آمده است: در آموزه های آسمانی اسلام، همه کودکان از دختر و پسر، حقوق و مزایای معینی دارند و همگان از اعمال هرگونه خشونت و بی رحمی در حق آنها باز داشته شده اند. این در حالی است که پیش از اسلام، میان اعراب و دیگر قوم ها، کودکان در وضع نامناسبی قرار داشتند و از کمترین حقوق عادی نیز بهره مند نبودند.

همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «از ما نیست، کسی که به خردسالان رحم نکند».

جالب اینکه این حمایت ها از حقوق کودکان، زمانی مطرح شده که هیچ نهاد، سازمان یا کنوانسیون بین المللی برای دفاع از حقوق کودکان وجود نداشته است. اسلام با در نظر گرفتن همه نیازهای اولیه جسمی، روحی و روانی کودکان و دفاع از آن، زمینه را برای رشد و پیشرفت آنها در همه جنبه ها فراهم آورده است.

بر اساس بند یک ماده 7 کنوانسیون حقوق کودک: «تولد کودک، بلافاصله پس از تولد باید ثبت شود و از حقوقی مانند داشتن نام، کسب تابعیت و در صورت امکان، شناسایی والدین بهره مند باشد.» در اسلام نیز یکی از نخستین وظایفی که بر عهده والدین، پس از تولد نوزاد نهاده شده، انتخاب نام نیکو و مناسب برای کودک است.

امام رضا (ع) در این باره می فرماید: «نخستین امری که پدر از آن راه به فرزندش احسان و نیکی می کند، انتخاب نام نیکوست. پس هر یک از شما برای فرزند خود نام نیکو قرار دهید.»

بهره مندی از تغذیه و خوراک مناسب، از حقوق مسلم کودک و برطرف کننده نیاز جسمی اوست.

براساس بند «ج» ماده 24 کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «مبارزه با بیماری ها و سوء تغذیه را از راه فراهم کردن مواد غذایی مقوی و آب آشامیدنی سالم دنبال کنند».

در اسلام، بنا به فرموده رسول گرامی اسلام (ص)، «هیچ کاری بهتر از سیر کردن شکم گرسنه نیست» و اگر این شکم گرسنه از آنِ فرزندان و کودکان او باشد، از وظایف و حقوق اوست.

رسول خدا (ص) همچنین می فرماید: «از حقوق فرزند بر پدر، آن است که جز غذای پاک و خوب به او ندهد».

در کنوانسیون حقوق کودک، بر اساس ماده 28، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «حق کودک را در قبال آموزش و پروش به رسمیت بشناسند و برای دست یابی تدریجی به این حق و بر اساس ایجاد فرصت های برابر اقدام هایی مانند: اجباری و رایگان کردن تحصیلات ابتدایی برای همگان، تشویق شکل های گوناگون آموزشی متوسطه و در دسترس قرار دادن آموزش عالی برای همگان بر اساس توانایی ها و به شیوه مناسب را معمول دارند».

در اسلام، فراگیری دانش یک فریضه است، به گونه ای که پیامبر اسلام (ص) به مردم می فرماید: «از جمله حقوق فرزند بر پدر، آموختن نوشتن است».

در واقع، در مراحل نخستین زندگی، نباید از کودکان انتظار داشت که دنیای سرشار از شادی و نشاط خود را با دنیای بزرگ ترها جا به جا کنند، بلکه باید آنها را در بازی و تفریح آزاد گذاشت تا به تندرستی و سلامتی آنها آسیب وارد نشود. حتی بنا به سفارش رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ، باید در بازی های کودکانه نیز آنها را یاری داد، چنان که می فرماید: «کسی که کودکی نزد اوست، باید رفتار کودکانه را در پیش گیرد».

اسلام، حتی آموزش بازی ها و ورزش هایی مانند سوارکاری، شنا و تیراندازی به فرزندان را از وظایف والدین می داند. در این زمینه، پیامبر اسلام(ص) می فرماید: «حق فرزند بر پدر آن است که نوشتن، شنا کردن و تیراندازی را به او بیاموزد».

در بند ماده 31 کنوانسیون حقوق کودک نیز آمده است: «کشورهای طرف کنوانسیون، حق کودک را برای تفریح، آرامش، بازی، فعالیت های خلاق مناسبِ سن خود و شرکت آزادانه در حیات فرهنگی و هنری به رسمیت می شناسند».

خشونت جسمی و روحی، یکی از عوامل تخریب شخصیت کودکان است. به همین سبب، بنا بر بند 1 ماده 19 کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کمیسیون متعهد شده اند: «اقدام های قانونی، اجرایی، اجتماعی و آموزشی را در جهت حمایت از کودک در برابر همه شکل های خشونت جسمی و روحی، آسیب رسانی و سوءاستفاده به عمل آورند».

در روایتی از پیامبر(ص) آمده است: «دل كودك و نوجوان به مثابه‌ی زمینی مستعد است كه آنچه كاشته شود همان درو خواهد شد.»

در دین اسلام نیز به این مهم توجه جدی شده است، چنان که وقتی مردی در حضور امام علی(ع) از فرزند خود شکایت کرد، امام فرمود: «او را نزن، بلکه از او دوری کن (قهر کن)، ولی نه طولانی».

پیامبر(ص) می فرماید: «خداوند به هیچ چیز خشم نمی گیرد، آنچنان که به خاطر زنان و کودکان خشم می گیرد».

کودکان مانند هر انسان دیگری دوست دارند، محبوب واقع شوند و به شخصیت آنها احترام گذارده شود. ازاین رو، پیامبر(ص) سفارش می کند: «دوست بدارید کودکان خود را و به آنها ترحم و به وعده خود به آنها وفا کنید.» همچنین می فرماید: «وقتی نام فرزندتان را می برید، او را گرامی دارید و جای نشستن را برای وی باز کنید و با او ترش رو نباشید».

و باز می فرماید: «اگر کسی فرزند خود را ببوسد، حسنه ای برای او نوشته می شود».

یکی از موضوعات مهم حقوق کودک و نوجوانان مسوولیت کیفری آنهاست. علی حیدری در مقاله ای تحت عنوان «تحول حقوق كودک در اسلام» به این موضوع پرداخته و نوشته است: در متون فقهی اسلامی اصل بر عدم مسوولیت كیفری كودكان است (البته سن شرعی بلوغ را سن مسوولیت به حساب می‌آورند) و حقوق كیفری كودكان اقتضا می كند كه كیفرهایی نظیر حدود و قصاص علیه‌ی كودكان اجرا نشود ولی در فقه اسلامی كلمه‌ی تادیب یا تعزیر در حد مناسب و پرهیز از افراط و تفریط برای تربیت كودكان با توجه به شرایط كودک به كار برده شده است.

كودكان از نظر فقه اسلامی به سه گروه تقسیم می گردند:

1- گروه اول كودكان یک تا هفت ساله كه به جهت نداشتن قوه‌ی تشخیص كاملا فاقد مسوولیت كیفری هستند.

2- كودكان بالاتر از 7 سال تا سن بلوغ كه از نظر جزایی مسوولیت در صورت ارتكاب جرم را ندارند ولی تادیب خواهند شد.

3- كودكان بالغ یعنی كودكانی كه به سن شرعی رسیده‌اند و در صورت ارتكاب جرم همانند بزرگسالان با آنها رفتار خواهد شد.

از بین مذاهب اسلامی اهل سنت شافعیه و حنابله سن بلوغ را در زن و مرد 15 سال و مالكیه 17 سال گفته‌اند. حنفیه بلوغ پسر را در 18 سالگی و در دختر 17 سال ذكر نموده است. فقه امامیه غالبا سن بلوغ را در پسر 15 سال و در دختر 9 سال تمام قمری دانسته‌اند. اگرچه برخی از متاخرین شیعه بلوغ دختران را در 13 سالگی هم محقق شمرده‌اند. برخی از فقهای امامیه بر همین منوال اجرای كیفر را علاوه بر شرط سنی، رشد را نیز لازم دانسته‌اند.

آنچه كه از مبانی فقه و حقوق اسلامی در بحث تكلیف و شرایط عامه‌ی آن، چنین برداشت می‌شود كه :«‌‌‌‌مشهور بر آنند كه تمام تكالیف الهی چه ایجابی و چه تحریمی، در مقام فعلیت، مشروط بر چند شرط است. قدر مسلم از آن شرایط عبارت است از: بلوغ، عقل، قدرت و التفات كه شرایط عامه‌ی تكلیف نامیده می شوند. پس درباره‌ی كودک، دیوانه و ناتوان، از انجام دادن تكلیف و غافل حكم فعلی وجود ندارد.»

از نظر كنوانسیون افرادی كه پایین‌تر از 18 سال سن دارند كودک محسوب شده و از مسوولیت مبرا هستند. در ماده‌ی 37 كنوانسیون آمده است: «هیچ كودكی مورد شكنجه یا سایر رفتارهای بیرحمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز قرار نگیرد. مجازات اعدام یا حبس ابد بدون امكان آزادی، نباید در مورد جرم‌هایی كه اشخاص زیر 18 سال مرتكب می‌شوند اعمال گردد.»

در تبصره‌ی ماده‌ی 40 كنوانسیون حقوق اطفال آمده است: اتخاذ هر نوع تصمیم در دادرسی اطفال اعم از «مواظبت، راهنمایی، مشاوره، آزادی با مراقبت، سپردن به خانواده‌های دیگر، اجرای برنامه‌های آموزش عمومی و حرفه‌ای و اقداماتی دیگر باید در جهت اصلاح و تربیت، حفظ منافع و منطبق با موقعیت طفل و جرم باشد.»

علی حیدری در بخش دیگری از همان مقاله آورده است: آنچه كه محققان حقوق و كارشناسان مسایل اجتماعی و حتی دینی بدان تاكید دارند، دختر 9 ساله یا پسر 15 ساله طفلی است كه نیازمند به برنامه‌های آموزشی است كه رشد شخصیت اجتماعی او و رسیدن به بلوغ فكری او مورد حمایت قرار گیرد. در واقع اعتقاد به فقه پویا باید در جریان قانونگذاری كشورهای اسلامی قرار گیرد تا نارسایی‌های موجود برطرف گردد.

آنچه در این میان مهم است اینکه، قطعنامه‌های سازمان‌های بین‌المللی جنبه‌ی توصیه دارد و الزام‌آور نیست اما امروزه با توسعه و روابط گوناگونی كه بین كشورها وجود دارد، سعی شده كه قواعد حقوق بین‌الملل به طرق مقتضی عمل شود. این تضمین از طریق ضمانت اجرای سیاسی، ضمانت اجرای اقتصادی، ضمانت اجرای دیپلماتیک، افكار عمومی جامعه جهانی كه درخصوص نقص حقوق بشر در یک كشور از سوی سازمان‌های بین‌المللی منتشر می‌گردد و... جامه عمل به خود می گیرد.

و در ادامه می افزاید: جهت نظارت بر مفاد پیمان‌نامه‌ی، كمسیون ویژه‌، از كارشناسان بلند پایه‌ی كشورهای حاضر در پیمان‌نامه جهت پیشرفت اموری كه حكومت‌های عضو پیمان تضمین آن را داده‌اند، تشكیل می‌شود. این انجمن برای مدت چهار سال تشكیل می‌شود و نسبت به حصول اهداف پیمان‌نامه برنامه‌ریزی و فعالیت‌ می‌نمایند. كمسیون حقوق كودكان می تواند بر پایه‌ی اطلاعاتی كه از دولت‌ها دریافت می‌كند پیشنهادات و توصیه‌هایی را به حكومت‌ها و دولت‌ها ارایه دهد و در واقع شرایطی را مهیا می كند تا حقوق كودكان در كشورهای جهان بیش از پیش تضمین گردد.

بر اساس گزارش مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، برخی کشورهای اسلامی، با اعتقاد به اینکه ارزش ها و اصول اخلاقی، الگوهای رفتاری جامعه مسلمان را با هدف تحقق امنیت، ثبات، توسعه و پیشرفت جامعه در قالب محیط خانواده به عنوان رکن اصلی اجتماع، تحقق می بخشد و به دنبال تدوین کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد در سال 1989 جهت تدوین میثاقی برای حقوق کودکان با رویکرد اسلامی تلاش شد.

در تدوین این میثاق، اهداف سازمان کنفرانس اسلامی مندرج در منشور آن و قطعنامه های مصوب کنفرانس های سران، وزرا و کنوانسیون های بین المللی امضا شده توسط دولت های عضو در نظر گرفته شد. همچنین بر اصول مندرج در بیانیه داکا درخصوص حقوق بشر در اسلام تاکید شد (مصوب چهاردهمین نشست وزرای خارجه کنفرانس اسلامی در دسامبر 1983) و بیانیه قاهره درخصوص حقوق بشر در اسلام (مصوب چهاردهمین نشست وزرای خارجه کنفرانس اسلامی) و قطعنامه شماره p – 19/49-1990 و بیانیه حقوق و مراقبت از کودک در اسلام (مصوب هفتمین کنفرانس سران اسلامی به موجب قطعنامه شماره c-7/16-1994) و با تاکید برنقش تمدن و تاریخ امت اسلامی در جهت مساعدت در تلاش های بین المللی در زمینه حقوق بشر با اعتقاد به اینکه حقوق اسلاسی و آزادی های عمومی بخشی جدا ناپذیر از اسلام هستند که هیچ کس حقی جهت اختلال، نقض یا نادیده انگاشتن آنها را ندارد. با آگاهی از مسوولیت بزرگ در قبال کودکان که پرچمدار و آینده ساز امت اسلامی هستند.

منابع:

احادیث: منتخب میزان الحکمه، سید حمید حسینی، قم، دارالحدیث، دوم، 1382 ص 553 ح 6772و درک متقدی هندی، کنزالعمّال/ کلینی، کافی، ج2، ص165.

پایگاه اطلاع رسانی حوزه

مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن

مرکز امور زنان و خانواده  ریاست جمهوری

کتاب حقوق خانواده در اسلام(سید مصطفی محقق داماد)

کتاب حقوق و فقه (محمد علی نوری)

مجله طوبی، فروردین 1387، شماره 27

www.unicef.org

www.irsprc.org

انتهای پیام

www.shafaqna.com/persian




طبقه بندی: حقوق بین الملل،

تاریخ : سه شنبه 3 بهمن 1391 | 12:53 ب.ظ | نویسنده : sarina . | نظرات
تاریخ : شنبه 23 دی 1391 | 08:02 ب.ظ | نویسنده : sarina . | نظرات
.: Weblog Themes By SlideTheme :.


  • سحر دانلود